“Εις το Σελί ’ναι ένας σταυρός που τονε τρών’ οι μπόρες
και μας θυμίζει αδερφές και μάνες μαυροφόρες.”
Ιωάννης Μ. Βενέρης
Το Σελί έμελε να γραφτεί στην ιστορία σαν τον τόπο που σφαγιάστηκαν οι περισσότεροι άμαχοι από τους Τούρκους και τους γενίτσαρους το βράδυ στις 27 Ιουλίου του 1896. Ο λόφος Σελί έκρυβε στα σπλάχνα του το θαυμάσιο σπήλαιο, που μέσα σ’ αυτό θανατώθηκαν όσοι πίστεψαν πως εκεί θα εύρισκαν καταφύγιο.
Είχε προηγηθεί την ίδια μέρα η φονικότατη Μάχη των Γουρνών. Οι επαναστάτες, από έλλειψη πυρομαχικών, δεν κατόρθωσαν να εκδιώξουν τους πολυάριθμους εχθρούς οι οποίοι στη συνέχεια αφού πυρπόλησαν τη Μονή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα στις Γούρνες και έκαψαν ζωντανό τον ιερομόναχο Ιερεμία πυρπόλησαν τις Γούρνες και τη Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στην Ανώπολη. Στη συνέχεια επέπεσαν αλλόφρονες στους αμάχους στο ύψωμα Σελί, δίπλα στην Ανώπολη, που την είχαν ήδη παραδώσει στην πυρά. Όσοι δεν πρόλαβαν να διαφύγουν βρήκαν τραγικό θάνατο, ακόμη και παιδιά. Λίγο μετά εισβάλουν μέσα στο σπήλαιο και σφάζουν όσους αμάχους βρήκαν μέσα. Μέχρι σήμερα διασώθηκαν τα ονόματα των θυμάτων μέσα στο σπήλαιο. Το Σελί και σε ολόκληρο το ύψωμα του Κοψά έγινε και η περίφημη νικηφόρα μάχη το Μάιο του 1941 εναντίων των Γερμανών.
Το σπήλαιο αυτό με το θαυμάσιο σταλακτικό και σταλαγμικό διάκοσμο, χώρος τέλεσης θρησκευτικών τελετών των Μινωιτών, διέσωσε πολίτες στους βομβαρδισμούς από τα στούκας των Γερμανών. Είχε μελετηθεί από σπηλαιολόγους, αναφέρεται από τον Πολ Φορ και έχει καταγραφεί από τον Ελευθέριο Πλατάκη.
Στο σπήλαιο δεν είχε γίνει καμιά αρχαιολογική έρευνα και και η καταστροφή του έχει καταγγελθεί με κοινά έγραφα φορέων των οικισμών Ανώπολης, Καινούργιου Χωριού, Κοκκίνη Χάνι, Βραχόκηπου και Γουρνών, αλλά δυστυχώς ως σήμερα δεν έχουν αποδοθεί ευθύνες. Αντίθετα οι υπηρεσίες με τις συνεχείς παρατάσεις για τη λατομική εκμετάλλευση του χώρου επιτείνουν την καταστροφή.
